-Γράφει η Αλεξοπούλου Βασιλική-


Ο Παρθενώνας είναι ένα από τα κυριότερα επιτεύγματα της Χρυσής Εποχής του Περικλή, που συνταυτίζεται με τα φιλόδοξα επεκτατικά σχέδια της Αθήνας έναντι των συμμάχων της. Άρχισε να κτίζεται το 447π.Χ (κλασική αρχαιότητα) από τους αρχιτέκτονες Ικτίνο και Καλλικράτη, ενώ τον γλυπτό διάκοσμο επιμελήθηκε ο Φειδίας. Ο ίδιος φιλοτέχνησε επίσης το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου. Όλος ο ναός κατασκευάστηκε από πεντελικό μάρμαρο και ήταν αφιερωμένος στην πολιούχο θεά Αθηνά, που προστάτευε την πόλη της Αθήνας.

Στην διάρκεια της «Ώριμης Κλασικής Περιόδου»(450-400π.Χ), ο Περικλής θέτει σε εξέλιξη ένα μεγαλόπνοο οικοδομικό πρόγραμμα, εκμεταλλευόμενος τα χρήματα του ταμείου της Αθηναϊκής Συμμαχίας. Πρόκειται για τα έργα στον ιερό λόφο της Ακρόπολης. Επιγραμματικά αναφέρω ποια βασικά οικοδομήματα βλέπει ο επισκέπτης σε μία επίσκεψή του στον αρχαιολογικό χώρο: τα Προπύλαια (η κύρια πύλη για να ανέβει κανείς στον βράχο). Στο δεξί του χέρι καθώς ανηφορίζει βρίσκεται ο ναός της Αθηνάς Νίκης (ένας μικρότερος ναός ιωνικού ρυθμού). Στο αριστερό του χέρι είναι το Ερέχθειο (ένα πολυσύνθετο λατρευτικό κτήριο ιωνικού επίσης ρυθμού) και τέλος ο Παρθενώνας, για τον οποίο θα γίνει ενδελεχής σχολιασμός.

Από τα ναϊκά οικοδομήματα του λόφου ο Παρθενώνας δεσπόζει και έχει επιβλητική θέση. Πρόκειται λοιπόν για έναν δωρικό περίπτερο ναό με 8Χ17 κίονες, εξάστυλο αμφιπρόστυλο ως προς τον πρόναο και τον οπισθόδομο. Τον σηκό περιέτρεχε δίτονη κιονοστοιχία σε σχήμα Π. Αυτός είναι ο κυρίως σηκός όπου στεκόταν και το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου. Το δεύτερο δωμάτιο του σηκού χρησίμευε ως θησαυροφυλάκιο (χώρος αποθήκευσης πολύτιμων αναθημάτων) και έκει υπήρχαν 4 κίονες ιωνικού ρυθμού. Σήμερα δεν σώζονται παρά μόνο οι βάσεις τους. Τέλος, όπως σε κάθε αρχαίο ναό, υπήρχε πρόναος και οπισθόδομος.

Ύστερα από την εκτενή παρουσίαση του ναού κρίνεται σκόπιμη η αναφορά στις καινοτομίες του οικοδομήματος, που το καθιστούν ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Αρχικά η αύξηση των κιόνων των στενών πλευρών σε 8 (από 6 που θα ήταν το αναμενόμενο για έναν δωρικό ναό) μεγάλωσε το πλάτος του. Έτσι δημιουργείται καλύτερη αναλογία πλάτους-μήκους. Έπειτα πρωτοτυπία καθιστά το γεγονός πως ο ναός είναι εξάστυλος αμφιπρόστυλος. Δηλαδή έχουμε κίονες σε πρόσταση και όχι σε παράσταση, όπως είθισται.

Πέρα από την δωρική ζωφόρο που περιέτρεχε εξωτερικά τον ναό, υπήρχε και ιωνική ζωφόρος (με θέμα την πομπή των Μεγάλων Παναθηναίων) στο επάνω άκρο του σηκού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν προκαλέσει επίσης οι περίφημες «οπτικές» εκλεπτύνσεις του κτηρίου, δηλαδή οι αποκλίσεις των κιόνων του προς τα μέσα, που δίνουν πνοή και ζωντάνια στο οικοδόμημα, επιτυγχάνοντας ένα είδος «οπτικών διορθώσεων». Άλλη ιδιομορφία συνιστά η διαίρεση του σηκού σε δύο ανεξάρτητα δωμάτια, τον κυρίως σηκό και το μικρότερο μέρος του.

Καταληκτικά και σ΄ αυτόν τον ναό (όπως και στον ναό του Επικουρείου Απόλλωνα) απαντάται συνδυασμός αρχιτεκτονικών ρυθμών, του δωρικού και του ιωνικού. Ο Παρθενώνας εξωτερικά απαρτίζεται από δωρικούς κίονες, όπως και οι κίονες σε πρόσταση είναι δωρικού ρυθμού. Επίσης, υπάρχει δωρική ζωφόρος, που χαρακτηρίζεται από την εναλλαγή τριγλύφων και μετοπών, ενώ παράλληλα στο εξωτερικό τμήμα του σηκού εμφανίζεται ιωνική ζωφόρος, αλλά και ιωνικοί κίονες στο μικρότερο τμήμα του σηκού.

Όσον αφορά τον γλυπτό διάκοσμο του ναού κρίνω απαραίτητο να αναφερθώ στο χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς, έργο του γλύπτη Φειδία, για το οποίο δεν μας σώζεται κανένα αντίγραφο. Ήταν κατασκευάσμενο από ελεφαντόδοτο και χρυσό, ενώ έφερε ανάγλυφες παραστάσεις από προσφιλή θέματα της αρχαιότητας. Η θεά εικονιζόταν όρθια, φορούσε πέπλο ζωσμένο στην μέση και κράνος αττικού τύπου με τρία λοφία. Στο αριστερό της χέρι κρατούσε την ασπίδα που ακουμπούσε στο έδαφος και στο δεξί μία Νίκη. Το άγαλμα είχε ύψος 12 μέτρα.

Δυστυχώς το μνημείο υπέστη μεγάλες φθορές στην πάροδο του χρόνου. Κατά την ρωμαϊκή και βυζαντινή εποχή, ο ναός παρέμεινε σχεδόν αναλλοίωτος, έως ότου προστέθηκε αψίδα στο εμπρόσθιο τμήμα του, σε μία προσπάθεια μετατροπής του σε χριστιανική εκκλησία επί Θεοδοσίου Β΄. Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας υπέστη την μεγαλύτερη φθορά, όταν χτυπήθηκε από οβίδα του Φραγκίσκου Μοροζίνι. Τέλος, ο ναός απογυμνώθηκε συστηματικά από τον Λόρδο Έλγιν στις αρχές του 19ου αιώνα, που αποκόλλησε μεγάλο τμήμα του γλυπτού διακόσμου. Αυτός ο πολύτιμος διάκοσμος πουλήθηκε από τον Έλγιν στο Βρετανικό Μουσείο, όπου φιλοξενείται έως και σήμερα. Από το 1983 η ελληνική κυβέρνηση, με την βοήθεια της Μελίνας Μερκούρη, ξεκίνησε εκστρατεία για την επιστροφή των γλυπτών στην πατρίδα τους.

«Σε τούτα εδώ τα μάρμαρα
κακιά σκουριά δεν πιάνει»
(Γιάννης Ρίτσος)

Κλείνοντας την ιστορική αναδρομή για έναν ναό απείρου κάλλους, θα αναφερθώ στους λόγους για τους οποίους ένας επισκέπτης ( Έλληνας ή ξένος) επιβάλλεται να δει, έστω για μία φορά στην ζωή του, το λαμπρότερο μνημείο της Αθηναϊκής πολιτείας, που συνιστά τον κολοφώνα του δωρικού ρυθμού. Ο Παρθενώνας αποτελεί την απόδειξη ενός προηγμένου τεχνολογικά και αισθητικά πολιτισμού, που εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα για την καινοτομία του. Υπήρξε το αποτέλεσμα της συνεργασίας σημαντικών αρχιτεκτόνων στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Τέλος, ο Παρθενώνας είναι το απόλυτο σύμβολο. Συγκεκριμένα είναι το πανανθρώπινο σύμβολο του πολιτισμού, των πολιτισμών και το έμβλημα της παγκοσμιότητας, ως έμβλημα της κοινής ιστορίας του ανθρώπινου είδους. Κλείνοντας θέτω στον καθένα σας ξεχωριστά ένα ερώτημα, που διατύπωσε πρώτος ο M. Beard. «Μπορεί ένα μοναδικό μνημείο να λειτουργεί ως σύμβολο τόσο της εθνικότητας όσο και του διεθνούς πολιτισμού;». Η απάντηση είναι δική σας…