Λατινικά : μια γλώσσα ζωντανή

 

        Διδάσκοντας τα λατινικά για δωδέκατη συνεχόμενη χρονιά σκέφτηκα για μια ακόμη φορά πόσο ζωντανή είναι αυτή η γλώσσα. Και είναι ζωντανή γιατί φράσεις της αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής προφορικής και γραπτής έκφρασής μας. Άρα, σε όσους πιστεύουν ότι πρόκειται για «νεκρή» γλώσσα έχω να πω πως αυτό πέρα για πέρα δεν ισχύει. Είναι μια γλώσσα πολύ σημαντική καθώς όχι μόνο αποτελούσε την επίσημη γλώσσα ολόκληρης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αλλά δημιούργησε και όλες τις λεγόμενες λατινογενείς γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης και της διεθνούς γλώσσας, της αγγλικής. Σήμερα, λοιπόν, μπορεί ως γλώσσα να μην έχει φυσικούς ομιλητές (συμβατικά  και μόνο ως προς αυτό δέχομαι τον όρο «νεκρή»),αλλά είναι ζωντανή και χρησιμοποιείται αποσπασματικά σε πάρα πολλές γλώσσες. Μια από αυτές είναι και τα Ελληνικά. Παρακάτω έχω συγκεντρώσει τις πιο δημοφιλείς λατινικές φράσεις και τις πιο συχνά χρησιμοποιούμενες στην καθημερινή μας γραπτή και προφορική ομιλία.

Mea culpa : χρησιμοποιείται όταν θέλει κάποιος να δηλώσει ότι έκανε κάποιο λάθος, ότι έσφαλε, καθώς η κυριολεκτική μετάφραση της φράσης είναι «λάθος μου».

Casus belli : σημαίνει «αφορμή πολέμου» και χρησιμοποιείται ως διπλωματικός διεθνής όρος.  Λέγεται επί παντός «γεγονότος» (συμβάντος) δυνάμενου να προκαλέσει πολεμική εμπλοκή μεταξύ δύο κρατών ή συνασπισμού κρατών έναντι τρίτου ή άλλου συνασπισμού. Η χρήση του όρου αυτού ως δημώδης έκφραση συνηθίζεται να λέγεται, αλλά περισσότερο ειρωνικά, σε μεταξύ ιδιωτών διαφορές.

Alea iacta est : σημαίνει «O κύβος ερρίφθη» και είναι θρυλική ιστορική φράση που αναφώνησε ο Ιούλιος Καίσαρας στις 10 Ιανουαρίου 49 π.Χ. Έμεινε η φράση αυτή παροιμιώδης, να λέγεται σε περιπτώσεις που μετά από πολλές σκέψεις και αμφιταλαντεύσεις λαμβάνεται οριστική απόφαση με πλήρη επίγνωση των συνεπειών που μπορεί να προκύψουν και την ανάγκη αντιμετώπισης αυτών.

A priori : εκ των προτέρων, χωρίς αναζήτηση και έρευνα

A posteriori : εκ των υστέρων, μετά από σχολαστική έρευνα

Persona grata : σημαίνει προσφιλές πρόσωπο και αποτελεί όρο του Διεθνούς Δικαίου και, ειδικότερα, τον πλέον βασικό όρο στις σύγχρονες Διπλωματικές σχέσεις. Με την έκφραση «persona grata» δηλώνεται καθένα πρόσωπο που είναι ευμενώς αποδεκτό από την κυβέρνηση της Χώρας στην οποία είναι διαπιστευμένο. 

Persona non grata : Η φράση σημαίνει «ανεπιθύμητο πρόσωπο» και χρησιμοποιείται για να υποδηλωθεί με ευγενικό τρόπο ότι κάποιος θεωρείται ανεπιθύμητος σε κάποια περίσταση. Δηλώνει και  άρση διαπίστευσης προσώπου που δια λόγου ή έργου έθιξε τη Χώρα στην οποία ήταν διαπιστευμένο. 

Status quo : σημαίνει «η κατάσταση στην οποία» και δηλώνει την υπάρχουσα κατάσταση ή τις τρέχουσες συνθήκες των πραγμάτων.

De facto : σημαίνει «από το γεγονός» και δηλώνει κάτι που συμβαίνει εκ των πραγμάτων, κάτι που είναι πραγματικό κι αληθινό.

Tabula rasa : Από τις πιο γνωστές φράσεις είναι η λατινική φράση «tabula rasa». Η έκφραση αυτή σημαίνει «άγραφος πίνακας» και δηλώνει κάποιον ή κάτι που δεν έχει επηρεαστεί ακόμα από τις εμπειρίες και τα βιώματά του. Συχνότερα, τα μικρά παιδιά χαρακτηρίζονται έτσι, γιατί δεν έχουν προλάβει να ζήσουν πολλά.

In vitro : Με τη φράση «in vitro», που σημαίνει «σε γυαλί» δηλώνουμε οτιδήποτε δεν έχει συμβεί στο ανθρώπινο σώμα ή στο περιβάλλον. Στην πραγματικότητα, η φράση αυτή είναι πολύ γνώριμη σε μαθητές, καθώς χρησιμοποιείται για να δηλωθεί οτιδήποτε γίνεται σε εργαστηριακές συνθήκες κι όχι σε φυσικό περιβάλλον.

Pro bono : σημαίνει «για το καλό» και στις μέρες μας χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάτι που κάνουμε χωρίς χρέωση, δηλαδή δωρεάν. 

Verba volant, scripta manent : «Τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν». Η φράση αποδίδεται στο Ρωμαίο, Κάιο Τίτο, ο οποίος πιστεύεται ότι τη χρησιμοποίησε σε ομιλία του στη Σύγκλητο, για να τονίσει τη σημασία της επίσημης, γραπτής συμφωνίας.

Cogito ergo sum : η πιο γνωστή φιλοσοφική έκφραση του Καρτέσιου που σημαίνει «σκέφτομαι, άρα υπάρχω».

Memento mori : σημαίνει «μην ξεχνάς ότι θα πεθάνεις». Χρησιμοποιούμε τη φράση για να δείξουμε ότι δεν πρέπει να ασχολούμαστε με μηδαμινά πράγματα της καθημερινότητας και πόσο μάλλον να αγχωνόμαστε γι’ αυτά. Να δίνουμε σημασία στα ουσιώδη, γιατί η ζωή περνά και κάποια στιγμή όλοι πεθαίνουμε.

Ad hoc : είναι λατινική φράση που σημαίνει «επί τούτω». Ο όρος είναι σήμερα διεθνής προσδιορισμός, ο οποίος υποδηλώνει τον σκοπό (τελικό αίτιο). Γενικά το ad hoc, σημαίνει μια λύση σχεδιασμένη για ένα συγκεκριμένο πρόβλημα ή έργο

Corpus : συλλογή έργων, σώμα κειμένων.

De profundis : μεταφραστικό δάνειο από την αρχαία ελληνική που σημαίνει ἐκ βαθέων (έκφραση βαθιάς λύπης) Η φράση έγινε ευρέως γνωστή, όταν δόθηκε ως τίτλος στο γράμμα του Ιρλανδού ποιητή Όσκαρ Ουάιλντ προς τον εραστή του.

Modus vivendi : σημαίνει τρόπος ζωής, συμβιβασμός.

Veni vidi vici : «Veni, vidi, vici» λέγεται ότι είπε ο ρωμαίος αυτοκράτορας Ιούλιος Καίσαρας για τη νίκη του στο σύντομο πόλεμο με το βασιλιά του Πόντου, Φαρνάκη το Β’, φράση που σημαίνει «ήρθα, είδα και νίκησα». Η έκφραση χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάτι που πετύχαμε εύκολα και χωρίς πολύ κόπο. Αντίστοιχη είναι και η λαϊκή ρήση «ψεκάστε, σκουπίστε, τελειώσατε»

Alter ego : Η φράση «alter ego» αποδίδεται μεν στον Κικέρωνα, που φαίνεται όμως ότι τη δανείστηκε από εμάς τους Έλληνες και σημαίνει ένας «δεύτερος εαυτός», ένα «άλλο εγώ». Η σημασία του δεν έχει διαφοροποιηθεί ιδιαίτερα, ίσως ένα κρυμμένο κομμάτι της προσωπικότητάς μας.

Directiva : οδηγίαεντολή, που εκδίδει πολιτική, θρησκευτική ή στρατιωτική αρχή

Vice versa : Η φράση «vice versa» έχει προκύψει από το λατινικό «αλλάζω» ή «γυρίζω επιτόπου» και δείχνει την αντιστροφή της σειράς κάποιου πράγματος. 

Carpe diem : Η πιο γνωστή ίσως φράση των Λατινικών που έχει διατηρηθεί στα χρόνια είναι το «carpe diem». Αυτή η έκφραση προέρχεται από ένα ποίημα του Οράτιου και μολονότι έχουν εκφραστεί πολλές και διαφορετικές γνώμες για τη μετάφρασή της, η φράση έχει καταλήξει να αποδίδεται ως «άδραξε τη μέρα» και πολύ συχνά χρησιμοποιείται για παρότρυνση και ενθάρρυνση των ανθρώπων να ζουν τη ζωή τους στο έπακρο καθημερινά.