Στο πρώτο μέρος είδαμε τη λογοτεχνία των χρόνων πριν και μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως (από τον 10ο αιώνα έως τις αρχές του 17ου). Δηλαδή, το δημοτικό τραγούδι, το Έπος του Διγενή Ακρίτα, τα πτωχοπροδρομικά άσματα, τα ιπποτικά μυθιστορήματα και τέλος την κρητική αναγέννηση. Στο παρόν θα κάνουμε λόγο για τη λογοτεχνία του 18ου αιώνα και του 19ου αιώνα (από την αρχή του αιώνα έως και το 1880).

Γ. Η λογοτεχνία του 18ου αιώνα

6) Στο έκτο κεφάλαιο αναπτύσσεται η ιστορία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Μετά την ποιητική ερημία του 17ου αιώνα, εισερχόμαστε σε μια νέα εποχή. Εδώ κάνουν την εμφάνισή τους κάποιοι από τους σπουδαιότερους λογοτέχνες μας. Η διαφορά ανάμεσα στον ευρωπαϊκό και τον νεοελληνικό διαφωτισμό είναι σημαντική. Οι Έλληνες μέσω της λογοτεχνικής τους παραγωγής δε στόχευαν μόνο στην πνευματική καλλιέργεια και τη λογική, αλλά κύριος σκοπός τους ήταν ο φωτισμός και κατ΄ επέκταση η απελευθέρωση του ελληνικού γένους από τα δεσμά των Τούρκων. Συμβατικά ο νεοελληνικός διαφωτισμός χωρίζεται σε 2 περιόδους. Η πρώτη περίοδος αρχίζει με την κατάληψη της Κρήτης το 1669 και φτάνει έως το 1770. Ενώ, η δεύτερη αρχίζει από την ίδια δεκαετία (1770) και λήγει το 1820, λίγο πριν από την ελληνική επανάσταση [1669-1770/1770-1820]. Η δεύτερη περίοδος αποτελεί την ακμή του νεοελληνικού διαφωτισμού. Στο εν λόγω κεφάλαιο 3 ομάδες κυριαρχούν: οι Επτανήσιοι, οι Φαναριώτες και η Διασπορά.

α) Οι Επτανήσιοι : σε αυτή την ομάδα ανήκουν οι σπουδαστές του Φλαγγινιανού Ελληνομουσείου της Βενετίας με το έργο Άνθη Ευλαβείας. Ο πολύ σημαντικός ποιητής Γιάννης Βηλαράς με το έργο Η ρομέικη γλοσα (1814). Ο Αντώνης Μαρτέλαος με το έργο Ύμνο εις την περίφημον Γαλλία, τον αρχιστράτηγο Βοναπάρτην και τον στρατηγό Γεντίλλην. Επίσης, ο Δημήτριος Γουζέλης με το έργο Χάσης.

β) Οι Φαναριώτες: με αυτούς συνδέεται ο Ρήγας Βελεστινλής. Ο Ρήγας έγραψε τον Θούριο, το Πολιτικόν Σύνταγμα, το Σχολείον των ντελικάτων εραστών (=6 ερωτικά διηγήματα, τα πρώτα διηγήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας). Ο πολύ σημαντικός Αθανάσιος Χριστόπουλος με τα Λυρικά του, γραμμένα το 1811.

γ) Η Διασπορά: εδώ συναντούμε την προσωπικότητα και το έργο του Αδαμαντίου Κοραή. Σημαντικό έργο του ο Παπατρέχας.

Όλος ο 18ος αιώνας καλύπτεται από τη λογοτεχνική παραγωγή του νεοελληνικού διαφωτισμού. Τον 19ο αιώνα θα κυριαρχήσει στα ελληνικά γράμματα ο ρομαντισμός και η γενιά του 1880.

Δ1. Η λογοτεχνία του 19ου αιώνα- ο Ρομαντισμός

7) Το έβδομο κεφάλαιο της λογοτεχνίας μας είναι ο ρομαντισμός. Στον ελληνικό χώρο εκπροσωπείται από δύο σχολές, την Επτανησιακή και την Παλαιά Αθηναϊκή.

α) Η Επτανησιακή Σχολή: στη λογοτεχνία των Επτανησίων κυριάρχησε η χρήση της δημοτικής γλώσσας. Αρχηγός αυτής της σχολής δεν είναι άλλος από τον σημαντικότερο ποιητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό. Σκόπιμο είναι να αναφερθούν μόνα τα έργα της ώριμης περιόδου του, που θεωρούνται και τα πιο αξιόλογα. Στην ώριμη περίοδο του Ζακυνθινού ποιητή ανήκουν ο Κρητικός, οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι και ο Πόρφυρας. Ας μη λησμονηθεί ότι έγραψε, τα πρώτα χρόνια της ποιητικής του παραγωγής, τον Ύμνο εις την Ελευθερία, του οποίου οι 2 πρώτες στροφές αποτελούν τον εθνικό μας ύμνο, και ένα πεζό τη Γυναίκα της Ζάκυθος, από τα λίγα πεζά της επτανησιακής σχολής. Τη σχολή συνέχισαν οι μαθητές και οι συνεχιστές του Σολωμού. Σε αυτούς ανήκουν ο Ανδρέας Λασκαράτος με τα πεζά του έργα Τα μυστήρια της Κεφαλλονιάς και Ιδού ο άνθρωπος. Ο Ιούλιος Τυπάλδος με την ποιητική συλλογή Ποιήματα διάφορα, αφιερωμένη στον Σολωμό. Ο Ιάκωβος Πολυλάς με την έκδοση των Ευρισκομένων, των μη τελειωμένων έργων του Σολωμού. Σημαντικό είναι και το μεταφραστικό έργο του Πολυλά. Συγκεκριμένα, μετέφρασε τα έπη του Ομήρου, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Στην ομάδα αυτή συμπεριλαμβάνεται και ο Γεράσιμος Μαρκοράς με τις συλλογές Ποιητικά έργα, Μικρά ταξίδια και το πολύ γνωστό ποίημα Όρκος. Τέλος, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης με τις ποιητικές συλλογές Στιχουργήματα. Τα ωριμότερα έργα του είναι ο Αστραπόγιαννος και Στον Αθανάση Διάκο. Βέβαια, το τελευταίο και πιο σημαντικό του είναι ο Φωτεινός. Από τους ελάσσονες ποιητές μπορεί να αναφερθεί ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος με τα έργα Βυζαντινές μελέτες, δείγμα προσανατολισμού στις βυζαντινές έρευνες, και Κρητικοί γάμοι, ιστορικό μυθιστόρημα.

Ο ανένταχτος της παρέας είναι ο Ανδρέας Κάλβος. Αν και Εφτανησιώτης, δεν εντάσσεται στην επτανησιακή σχολή και δεν έγραψε μόνο στη δημοτική, όπως το συνήθιζαν οι συμπατριώτες του. Η γλώσσα του είναι ιδίοτυπη, κράμα δημοτικής και καθαρεὐουσας. Η μοναδική προσφορά του Κάλβου στα ελληνικά γράμματα είναι οι 20 ωδές, τα Λυρικά, με τη χαρακτηριστική καλβική στροφή. Η δομή της καλβικής στροφής: 5 στίχους η κάθε μια. Ο 1ος, 2ος, 3ος και 4ος στίχος έχουν 6-8 συλλαβές ενώ ο 5ος στίχος έχει πάντα 5 συλλαβές.

β) Η Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή: στη λογοτεχνία της παλαιάς αθηναϊκής σχολής (Φαναριώτες) κυριάρχησε η χρήση της καθαρεύουσας. Άνθησε στην πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους για 50 ολόκληρα χρόνια, από το 1830 έως το 1880. Οι βασικοί εκπρόσωποι είναι οι αδελφοί Σούτσοι, ο Παναγιώτης και ο Αλέξανδρος. Με τον Παναγιώτη Σούτσο και το έργο του Οδοιπόρος εισάγεται στην Ελλάδα ο ρομαντισμός. Ο Παναγιώτης, επίσης, έγραψε τη Νέα Σχολή του γραφομένου λόγου, το πεζό έργο Λέανδρος, καθώς και την ποιητική συλλογή Η Κιθάρα. Ο Αλέξανδρος έγραψε τις Σάτυρες, τη συλλογή Πανόραμα της Ελλάδος, τα ποιήματα Ο Περιπλανώμενος και Η Τουρκόμαχος Ελλάς και το πεζό Ο Εξόριστος. Τη σχολή συμπληρώνει και ο ξάδελφός τους, ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής. Τα έργα του: τα ποιήματα Ο Δήμος και η Ελένη, Η Ταξιδεύτρια, η ποιητική συλλογή Διάφορα ποιήματα και τα πεζά Ο Συμβολαιογράφος και Ο Αυθέντης του Μορέως. Σε αυτήν την ομάδα ανήκουν, επίσης, ο Γεώργιος Ζαλοκώστας, ο μοναδικός που μοιράζει το έργο του ανάμεσα στην καθαρεύουσα και στη δημοτική, ο Θεόδωρος Ορφανίδης, ο Ιωάννης Καρασούτσας, ο Δημοσθένης Βαλαβάνης, ο Δημήτριος Παπαρηγόπουλος, ο Σπυρίδων Βασιλειάδης και ο Αχιλλέας Παράσχος, το τέλος της παλαιάς αθηναϊκής σχολής. Στην εποχή αυτή συναντούμε και τους Εμμανουήλ Ροΐδη με τα πεζά έργα Πάπισσα Ιωάννα και Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι, ο Παύλος Καλλιγάς με το πεζό έργο Θάνος Βλέκας και ο Δημήτριος Βικέλας με το πεζό έργο Λουκής Λάρας.

Γενικά, από τον 10ο αιώνα μέχρι τον 18ο αιώνα δεν έχουμε πολλά πεζά έργα, αντίθετα η ποιητική παραγωγή είναι πλούσια. Μετά τον ρομαντισμό, επόμενος σταθμός είναι η Γενιά του 1880 και η λογοτεχνία του 20ού αιώνα.

(Συνεχίζεται)