Κυριακή 22/09/2019

Αρχαία νομίσματα: Η ταυτότητα και η δύναμη της «εικόνας»…το παράδειγμα των κρητικών πόλεων

Η εικονογραφία των αρχαίων νομισμάτων αποτελούσε την οπτική ταυτότητα μίας πόλης ή μίας επικράτειας που μέσα από κωδικοποιημένα ή εμφανή σύμβολα διατύπωνε με μοναδική σαφήνεια το μήνυμα που ήθελε να επικοινωνήσει. Στην Κρήτη οι πόλεις-κράτη που είχαν διαμορφωθεί κατά τους ιστορικούς χρόνους -και οι οποίες στήριξαν την οικονομία τους στη γεωργία, στην κτηνοτροφία, στις μισθοφορικές υπηρεσίες των περιζήτητων Κρητών πολεμιστών και στην πειρατεία- διαλαλούσαν την αυτοχθονία, την αυτάρκεια, την τοπική ταυτότητα, τις διενέξεις και τις συμμαχίες μεταξύ τους και με τον έξω κόσμο διαμέσου του πιο ευρέως διακινούμενου μέσου συναλλαγής.

Το νησί που διεκδικεί την απαρχή των μύθων και των θεών, αφού ο μέγιστος των θεών, ο Δίας, γεννήθηκε εκεί σύμφωνα με την τοπική εκδοχή, απεικονίζει τον θεό σε νομίσματα αρκετών πόλεων, οι οποίες διεκδικούν τον τόπο γέννησης και ανατροφής του ως επίδειξη ισχύος εντός κι εκτός. Οι πόλεις γύρω από το ιερό  του Δικταίου Διός στο Παλαίκαστρο διεκδικούν την πρωτοκαθεδρία, όπως η Λύττος, η Ιεράπυτνα, η Πραισός, και άλλες. Από τον πατέρα των θεών ξεκίνησε άλλωστε και η θρυλική βασιλική γενεαλογία, με κορυφαίο τον θαλασσοκράτορα Μίνωα, όπως σκηνοθετείται στον μύθο της αρπαγής της Ευρώπης. Έτσι η Γόρτυνα εγκαθιδρύει την αξίωσή της να είναι η πρώτη πόλη του νησιού απεικονίζοντας στα νομίσματα της την εκδοχή του μύθου που θέλει η ένωση του θεού με την κόρη να συντελείται εκεί. Το ίδιο και συμμαχική πόλη Σύβριτος και η Φαιστός. Αγαπημένο θέμα των Φαίστιων ήταν και ο πανελλήνιος ήρωας Ηρακλής, σύμβολο ανυπέρβλητης δύναμης και αρετής, ο οποίος αναφέρεται ως ο πρόγονος του οικιστή της Φαιστού και μαζί με τον Ερμή, αποτελούν πρότυπα για τη νεολαία των Κρητικών αγελών.

 Αργυρός Στατήρ 270-260/250 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων Ν 2657. Στην εμπρόσθια όψη κεφαλή Αρτέμιδος Δικτύννης και στην οπίσθια επιγραφή ΚΥΔΩΝ και ο Κύδων που τεντώνει το τόξο του προς τα αριστερά. Αριστερά σκύλος και δάδα.

Αργυρός Στατήρ 270-260/250 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων Ν 2657. Στην εμπρόσθια όψη κεφαλή Αρτέμιδος Δικτύννης

Η Κνωσός, όμως, κατέχει τον ισχυρό πρωταγωνιστικό ρόλο λόγω του Μίνωα, του αινιγματικού λαβύρινθου και του διασημότερου διαχρονικά μιξογενούς πλάσματος, του Μινώταυρου, όπως αποδεικνύουν ανάλογες παραστάσεις σε κλασικά και ελληνιστικά νομίσματά της. Ισχυρές θεότητες που διαδέχθηκαν άλλες προελληνικές, όπως η Αθηνά, προστάτιδα της Ιτάνου παριστάνεται μαζί με τον Δικταίο Δία και άλλες θαλασσινές θεότητες σε νομίσματα της πόλης, αλλά και σε άλλες παραλλαγές σε νομίσματα της Χερσονήσου και άλλων πόλεων.

Η δυτική Κρήτη κατοχυρώνει τη μοναδικότητα της μέσα από την Άρτεμη, η οποία λατρεύθηκε ως Δίκτυννα, προσωνύμιο που μαζί με το Βριτόμαρτις της κεντρικής και ανατολικής Κρήτης, παραπέμπει σε τοπικές λατρείες και οι Κύδωνες της αφιέρωσαν το Δικταίο όρος. Ως εκ τούτου απεικονίζεται σε διάφορες παραλλαγές σε νομίσματα  της Κυδωνίας μαζί με τον ιδρυτή της πόλης, Κύδων, ενώ σε άλλες πόλεις συνοδεύεται από άλλα σύμβολα όπως στην Άπτερα, στη γειτονική Φαλάσαρνα και στην Πολυρρήνια.

Ο αδελφός της Απόλλων κι αυτός θεός με μινωικές ρίζες, αρχικά ως θεότητα του κυνηγιού, συνδέεται με τον μύθο που θέλει τους Κουρήτες, γενναίους πολεμιστές, προστάτες του Διός να κτυπούν εκκωφαντικά τα τύμπανά τους για να μην ακούει το κλάμα του ο Κρόνος. Άλλωστε η παράδοση ήθελε να είναι Κρήτες οι πρώτοι ιερείς του στους Δελφούς. Εμβληματική θεότητα αποτελούσε για την Ελεύθερνα, όπως αποδεικνύει η εικονογραφία του θεού και των συμβόλων του στα νομίσματα της πόλης, αλλά και της Ρίθυμνας υποδηλώνοντας τις φιλικές σχέσεις, αλλά και κοινές λατρευτικές πρακτικές των δύο πόλεων. Τέλος, ο Διόνυσος, θεός επίσης συνδεδεμένος με αρκετούς κρητικούς μύθους, με πιο γνωστό τον έρωτά του με την Αριάδνη, παριστάνεται κι αυτός σε κρητικά νομίσματα, όπως και άλλοι θεοί αλλά σε μικρότερη κλίμακα.

Αργυρός Στατήρ 270-260/250 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων Ν 2657. Στην οπίσθια επιγραφή ΚΥΔΩΝ και ο Κύδων που τεντώνει το τόξο του προς τα αριστερά. Αριστερά σκύλος και δάδα.

Αργυρός Στατήρ 270-260/250 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων Ν 2657. Στην οπίσθια επιγραφή ΚΥΔΩΝ και ο Κύδων που τεντώνει το τόξο του προς τα αριστερά. Αριστερά σκύλος και δάδα.

Η εικονογραφία των νομισμάτων των κρητικών πόλεων προδίδει την ανάγκη αναγωγής σε μια ισχυρή μυθολογία που χάνεται σε ένα ιδανικό παρελθόν, εξελισσόμενη διαρκώς αφομοιώνοντας αρχέγονες παραδόσεις ως ένδειξη μιας αδιάσπαστης συνέχειας στον τόπο και στον χρόνο, η οποία εγγυάται τη μοναδικότητα και είναι το αναγνωριστικό στοιχείο των Κρητικών πόλεων στις επαφές τόσο μεταξύ τους όσον και με τον τότε γνωστό κόσμο. Πίσω από την αποκωδικοποίηση των συμβολισμών και της σημειολογίας βρίσκεται εγκατεστημένη η διαχρονική αγωνία δημιουργία και διατήρησης αυτονομίας και ταυτότητας…

Άποψη από την έκθεση στο Μουσείο αρχαίας Ελεύθερνας στην Κρήτη.

Άποψη από την έκθεση στο Μουσείο αρχαίας Ελεύθερνας στην Κρήτη.

Η περιοδική έκθεση με τίτλο “Κρητών Πόλεις. Η μαρτυρία των νομισμάτων”επιχειρεί μέσα από την παρουσίαση της νομισματοκοπίας των αρχαίων κρητικών πόλεων και τη νομισματική κυκλοφορία, να φωτίσει πτυχές της ιστορίας των πόλεων του νησιού, σε μια περίοδο που είναι λιγότερο μελετημένη και αναδειγμένη, αυτήν των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων.

Οργάνωση-Επιμέλεια: Καθηγητής Ν. Χρ. Σταμπολίδης, Δρ Δήμητρα Τσαγκάρη, Δρ Μιμίκα Γιαννοπούλου
Μουσειολογική – Σχεδιασμός: Δρ Μιμίκα Γιαννοπούλου, Δρ Δήμητρα Τσαγκάρη

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Αργυρή δραχμή Κνωσού, 280-270 π.Χ. Νομισματική Συλλογή Alpha Bank. Στην εμπρόσθια όψη κεφαλή Απόλλωνος και στην οπίσθια η επιγραφή ΚΝΩΣΙΩΝ και ανδρική μορφή Μίνωας. Καθήμενος σε λαβύρινθο Στο δεξί χέρι φέρει Νίκη και με το αριστερό στηρίζεται σε σκήπτρο. Στο πεδίο αριστερά μονόγραμμα.

H Μιμίκα Γιαννοπούλου είναι αρχαιολόγος, διδάκτωρ της Κλασικής Αρχαιολογίας

Πηγή: elculture.gr