Λίγα λόγια τον Giambattista Vico

Ο Giambattista Vico ήταν Ιταλός φιλόσοφος. Γεννήθηκε το 1668 και έζησε στη Νάπολη. Εργάσθηκε ως καθηγητής λατινικής ρητορικής στο πανεπιστήμιο της Νάπολης. Το 1734 διορίσθηκε βασιλικός ιστοριογράφος από τον βασιλιά της Νάπολης, τον Κάρολο Γ΄. Θεωρείται ιδρυτής της νεότερης φιλοσοφίας της ιστορίας, του πολιτισμού και της μυθολογίας. Το σημαντικότερο έργο του είναι η “Νέα Επιστήμη” ή “La sienza nuova”. 

Λίγα λόγια το έργο η “Νέα Επιστήμη”

Το έργο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1725, ενώ η τελική έκδοσή του ήταν το 1744. Το εν λόγω έργο εκτείνεται σε 1.112 παραγράφους. Η δομή είναι η εξής: αρχίζει με την εισαγωγή και τον χρονολογικό πίνακα. Μετά τον χρονολογικό πίνακα, ο αναγνώστης εισάγεται στο κύριο μέρος. Το κύριο μέρος χωρίζεται σε έξι βιβλία. Το έκτο βιβλίο είναι ο επίλογος του έργου. Το θέμα του έργου είναι ιστορικοφιλοσοφικό, γλωσσολογικό και νομικό.

Στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου, θα εστιάσουμε σε ένα πολύ μικρό κομμάτι αυτού του μεγάλου έργου. Συγκεκριμένα, θα παρουσιαστεί το πρώτο κεφάλαιο [§374-399] του δεύτερου βιβλίου. Το δεύτερο βιβλίο φέρει τον τίτλο “Περί της ποιητικής σοφίας” και το πρώτο κεφάλαιο “Περί της ποιητικής μεταφυσικής”.

 Από το Πρώτο στο Δεύτερο βιβλίο

Αρχικά, στην Εισαγωγή του έργου, ο Vico διέκρινε τρείς εποχές-περιόδους στην εξέλιξη κάθε έθνους (§31):

  1. η εποχή των Θεών
  2. η εποχή των Ηρώων
  3. η εποχή των Ανθρώπων.

Οι δυο πρώτες εποχές είναι εποχές της φαντασίας και των μύθων, δηλαδή «ποιητικές»-δημιουργικές» ( η 1η των θεϊκών  και η 2η των ηρωικών μύθων). Ο Vico, όμως, βλέπει τους μύθους με διαφορετική οπτική. Οι μύθοι δεν είναι απλά παραμύθια, αλλά μέσα σε αυτούς κρύβεται (πολλές φορές) η αλήθεια. Η εποχή των Ανθρώπων αντίθετα είναι εποχή του στοχασμού.

Έπειτα, στο πρώτο βιβλίο ο Vico α) μάς εισάγει, στο κεφάλαιο «περί στοιχείων», στα αξιώματα ή στις πρωτείες, 124 στον αριθμό (§120-326), β) αναζήτησε τις «αρχές» (§330-337) και γ) στο τελευταίο κεφάλαιο μίλησε, με σκοπό να τις θεμελιώσει πλήρως, για τη μέθοδο της Νέας Επιστήμης (§ 338-360). Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η περιδιάβαση στο πρώτο βιβλίο προσφέρει τα σημαντικά εργαλεία για την ανάγνωση των υπόλοιπων βιβλίων της Νέας Επιστήμης.

Αφήνοντας, τώρα, το πρώτο βιβλίο, ο Vico στο δεύτερο βιβλίο μάς εισάγει στην Ποιητική Σοφία (στο πρωτότυπο Sapienza poetica). Σχετικά με την ποιητική σοφία  έχει ήδη αναφέρει στο «περί στοιχείων»:

  1. «όλες οι ιστορίες των βαρβάρων έχουν απαρχές μυθικές» (§202)

Μέσα στους μύθους κρύβεται η ιστορία των πρώτων εθνικών λαών ή θα μπορούσαμε να πούμε με διαφορετικά λόγια ότι η ιστορία είναι ενδεδυμένη με μυθικούς στίχους. Από εκεί θα ξεκινήσει και ο Vico για να ανακαλύψει τις αρχές της ιστορίας αυτών των εθνών και των κοινωνικών θεσμών τους. «Μονόδρομος» αυτής της αναζήτησης είναι οι μύθοι των ποιητών. Μεταξύ των άλλων, υποδηλώνει ότι η δημιουργία των μύθων είναι ένα πανανθρώπινο φαινόμενο.

  1. «οι πρώτοι σοφοί του ελληνικού κόσμου ήσαν οι θεολογούντες ποιητές… πριν από τους ηρωικούς, όπως ο Δίας υπήρξε πατέρας του Ηρακλή» (§ 199)

Αυτό το χωρίο μαρτυρεί ότι α) οι πρώτοι σοφοί ήταν οι «ποιητές», β) τα σύμβολα αυτής της ποίησης είναι «θεϊκά», πρωταγωνιστής είναι ο Θεός Δίας, με αποτέλεσμα αυτοί οι ποιητές να ονομαστούν θεολογούντες (μιλώ για τον Θεό/τους Θεούς) και η ποίηση θεϊκή, γ) η θεϊκή ποίηση διακρίνεται και προηγείται από την ηρωική ποίηση, όπως η εποχή των Θεών προηγείται από την εποχή των Ηρώων.

Κεφάλαιο Ι: «Περί ποιητικής μεταφυσικής» (§ 374-385)

[374] Ο Vico υποδεικνύει το σημείο από το οποίο θα έπρεπε να ξεκινήσουν την έρευνα τους όλοι οι φιλόσοφοι και φιλόλογοι με σκοπό την ανακάλυψη της σοφίας του κόσμου των πρώτων εθνών. Η εποχή μετά τον κατακλυσμό και η εμφάνιση των Γιγάντων στον κόσμο αποτελεί ένα σημείο τομής για τον ναπολιτάνο φιλόσοφο. Επίσης, τους συνιστά να ξεκινήσουν από τη μεταφυσική «ως επιστήμη που αναζητά τις αποδείξεις της όχι έξω από το πλαίσιο, αλλά μέσα ακριβώς στο πλαίσιο των διαφοροποιήσεων της διάνοιας όσων εξετάζει» ( ο Vico παραπέμπει και στην §349). Επειδή ο άνθρωπος δημιούργησε τον κόσμο των εθνών, οφείλει να εκκινεί από αυτόν και από τις όποιες διαφοροποιήσεις του νου του οποιαδήποτε «έρευνα» σχετικά με αυτό τον κόσμο. Άρα, οι φιλόσοφοι και φιλόλογοι θα πρέπει πρώτα να στραφούν στον τρόπο «σκέψης» αυτών των πρώτων ανθρώπων και μετά να προχωρήσουν στην αναζήτηση της ποιητικής σοφίας (των πρώτων εθνών).

[375] [376] [377] Με δεδομένο, τώρα, ότι ανθρώπινος νους των πρώτων ανθρώπων, σύμφωνα με τον Vico, κατά την εποχή των θεολογούντων ποιητών, συνελάμβανε  τη γνώση του κόσμου, που τον περιέβαλλε, αποκλειστικά μέσω των αισθήσεων.  Η μεταφυσική είναι προτιμότερο να ταιριάζει στη δική τους φύση, των ισχυρών αισθήσεων και της φαντασίας, παρά στη δική τους (των φιλολόγων και των φιλοσόφων), που χαρακτηρίζεται ως έλλογη και αφηρημένη. Επομένως, δουλεία των φιλολόγων και των φιλοσόφων είναι να ξεκινήσουν την εν λόγω ανακάλυψη της σοφίας των πρώτων εθνών, έχοντας στον νου τους ότι αυτοί οι πρώτοι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τον κόσμο γύρω με πολύ διαφορετικό τρόπο.

«Περί της καταγωγής της ποίησης και της θρησκείας»

Αυτοί, τώρα, επειδή αγνοούσαν τη γνώση των πραγματικών αιτίων λόγω της έλλειψης του στοχασμού και του λογισμού, θαύμαζαν οτιδήποτε τους κινούσε την περιέργεια. Μέσα σε αυτό το κλίμα αναδύθηκε η ποίηση (μύθοι) και μάλιστα ως θεία. Πώς όμως αναδύθηκε η ποίηση και για ποιο λόγο ήταν θεϊκή; Η απάντηση είναι η εξής, ο ανθρώπινος νους συνελάμβανε το καθετί με τις αισθήσεις και παράλληλα η φαντασία το θεωρούσε αιτία προερχόμενη, όχι από την ίδια τη φύση, αλλά από μια «θεϊκή» παρέμβαση, δημιουργώντας παράλληλα και την ίδια την έννοια της θεότητας. Ο κεραυνός, λόγου χάρη, εντυπωσίασε και τρόμαξε με το δυνατό του φως τους πρώτους ανθρώπους και με αυτό τον τρόπο αυτοί (ή μάλλον η φαντασία τους) «δημιούργησαν» τον «Δία», νομιζόμενοι ότι θα πρέπει να προέρχεται από έναν Θεό παρά ότι είναι ένα φυσικό φαινόμενο, που δημιουργείται στην ατμόσφαιρα της γης. Για αυτό και αυτοί ονομάστηκαν ποιητές, ελληνιστή δημιουργοί.  Αυτό δε θα πρέπει να μας ξενίζει, αφού και στην εποχή του Vico ο απλός λαός, αν και υπήρχε αλματώδης εξέλιξη των επιστημών και της αφύπνισης της σκέψης λόγω κυρίως της φιλοσοφίας, εξακολουθούσε να κατανοεί τα πράγματα γύρω του κατά αυτόν τον «πρωτόγονο» τρόπο, χαρακτηριστικό δε είναι το παράδειγμα της έλξης του μαγνήτη και του σίδερου, που στη λαϊκή σκέψη μεταφράζεται  ως έρωτας αυτών.

[378] Ο Vico, στην παρούσα παράγραφο, επισημαίνει κάτι, που έχει ήδη αναφέρει στην §375 (εκεί όμως σχετικά με τη μεταφυσική), τη μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον νου των πρώτων ανθρώπων και στον νου των σημερινών ανθρώπων ( της εποχής που γράφηκε η Νέα Επιστήμη). [Βλέπε Πίνακα]

Η διαφορά αυτή γεννά όμως ένα πρόβλημα, τονίζει ο Vico, ότι δε θα μπορέσει κανείς, από τους σημερινούς ανθρώπους, να εισχωρήσει σε ένα τρόπο σκέψης ολότελα διαφορετικό, από τη στιγμή που τελικά «είμαστε… ανίκανοι να σχηματίσουμε την τεράστια εικόνα εκείνης της γυναίκας, την οποία κάποιοι αποκαλούν συμπαθητική φύση».

Πρώτοι Άνθρωποι Σημερινοί Άνθρωποι
 

«ο νους των οποίων κάθε άλλο παρά ήσαν αφηρημένος ή εκλεπτυσμένος και ουδενί εκπνευματισμένος… ήσαν… βυθισμένος στις αισθήσεις… κυριαρχημένος από τα πάθη… θαμμένος στο σώμα»

 

«ο νους μας έχει… πολλές αφαιρέσεις»

«έχει αποξενωθεί από τις αισθήσεις και με τη γραφή έχει… εκλεπτυνθεί… με τους αριθμούς έχει… εκπνευματιστεί, ώστε και απλοί άνθρωποι να γνωρίζουν να μετρούν και να λογαριάζουν».

«δεν υποστηρίζονται πλέον από τη φαντασία»

Σχόλιο:  Η έλλειψη αφηρημένης σκέψης και η απουσία του εκλεπτυσμένου νου οδηγούσαν τους πρώτους ανθρώπους στην κυριαρχία των αισθήσεων και στην «επεξεργασία» των δεδομένων της από τη φαντασία Σχόλιο: Η παιδεία και η εκπαίδευση, κυρίως η γλώσσα (γραφή) και τα μαθηματικά, οδήγησαν μακροπρόθεσμα τον νου του ανθρώπου να σκέφτεται με πολύ διαφορετικό τρόπο, μακριά από  τη «μονοκρατορία» της φαντασίας.

 

[379]- [382] Ο ναπολιτάνος φιλόσοφος, στη συνέχεια, θα αναπτύξει τον τρόπο με τον οποίο από την επινόηση του Δία, οι πρώτοι αυτοί άνθρωποι έφτασαν στη γέννηση του θρησκευτικού αισθήματος. Παρουσιάζει τους ποιητές να είναι οι επινοητές-δημιουργοί του μύθου του Δία και «γεννήτορες» του θρησκευτικού αισθήματος στον νου αυτών των ανθρώπων εξαιτίας του τρόμου προς έναν υψηλό Θεό, αφού όπως θα πει σε άλλο σημείο: «ο φόβος δημιούργησε τους θεούς στον κόσμο». Αυτό το αίσθημα θα καταδείξει ότι είναι πανανθρώπινο. Σε κάθε έθνος, σε κάθε ανθρώπινο νου γεννάται αυτό το αίσθημα της θρησκείας, λέγοντας χαρακτηριστικά ο Vico «κάθε έθνος είχε τον δικό του Δία».

Επιπροσθέτως, θα δείξει και την «αποδοχή», εκ μέρους των πρώτων ανθρώπων, των ενεργειών του τρομερού θεού. Η αστραπή και ο κεραυνός θεωρούνται σημεία (ας  θυμηθούμε ότι η γλώσσα στην εποχή των Θεών είναι βουβή και η γραφή ιερογλυφική = ιερά σημεία), δηλαδή γλώσσα του Διός, μέσω της οποίας επικοινωνεί και εκφράζει το θέλημά του. Η γλώσσα αυτή ονομάστηκε μαντική ή θεολογία. Παράλληλα, αποδίδουν τιμές και θυσίες στον Θεό, για μια καλύτερη «μεταχείριση» αυτών εκ μέρους τους, δηλαδή να τους εμφανίζει ευνοϊκούς οιωνούς.

[385] Καταληκτικά, ο Vico θα τονίσει ότι πίσω από την ποίηση, πίσω από αυτούς τους «σοφούς» των πρώτων εθνών, πίσω από τον κεραυνό και τον Δία κρύβεται η Θεία Πρόνοια. Αυτή, ρυθμίζοντας όλες τις ιστορικές περιόδους, οδήγησε αυτούς τους πρώτους «άξεστους» και «άγριους» ανθρώπους στη πλάνη να πιστέψουν σε ένα ψεύτικο θεό, τον Δία, επειδή δε διέθεταν την ικανότητα να πιστέψουν στον αληθινό Θεό της χριστιανικής πίστης, για να κάνει την ανθρωπότητα θρησκευόμενη και πολιτισμένη. Σε ένα κόσμο, που ήταν κυριευμένος από τις αισθήσεις και τη φαντασία, ελλείψει στοχασμού, νόησης και αφηρημένης σκέψης, και που εξελάμβανε τον κόσμο μέσω σημείων, η Θεία Πρόνοια έπρεπε και όφειλε να εμφανιστεί σε αυτούς εν είδει κεραυνού και αστραπής, για να φοβηθούν, να απελπιστούν, νομιζόμενοι ότι δε θα είχαν καμία βοήθεια από τη «Μητέρα Φύση» και να οδηγηθούν εν τέλει στην ανάπτυξη του θρησκείας και κατ’ επέκταση στη δημιουργία του πολιτικού κόσμου και του πολιτισμού.

Σχεδιάγραμμα

  1. Εποχή Κατακλυσμού
  2. Εποχή των Γιγάντων (από εδώ ξεκινάμε)
  3. «Εμφάνιση» του κεραυνού και της αστραπής
  4. Αποδοχή εκ μέρους των πρώτων ανθρώπων
  5. Φόβος και απελπισία
  6. «Επεξεργασία» από τη φαντασία λόγω της έλλειψης του στοχασμού
  7. Επινόηση ενός Θεού, του Δία, ως αιτίας για τον κεραυνό και την αστραπή
  8. Γέννηση του θρησκευτικού αισθήματος
  9. Θεώρηση του κεραυνού ως σημείου
  10. Γλώσσα του Δία
  11. Μαντική ή Θεολογία
  12. Απόδοση τιμών και θυσιών προς τον τρομερό Θεό
  13. Τελικά όλο αυτό σχέδιο της Θείας Πρόνοιας

Βιβλιογραφία

Λέβιτ, Κ.: Το νόημα τη ιστορίας (μτφρ. Μ. Μακριδής/ Γ. Λυκιαρδόπουλος). Αθήνα: Γνώση, 1985

Κονδύλης, Π.: Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμό. Αθήνα: Θεμέλιο, 1998.

Vico, Giambattista.: Η νέα επιστημονική γνώση (μτφ. Γ. Κεντρωτής). Αθήνα: Gutenberg, 2015.

Audi, Robert.: Το Φιλοσοφικό λεξικό του Cambridge. Αθήνα: Κέδρος, 2011.